Kakao ceremonialne to czysta masa kakaowa, czyli zmielone w całości ziarna kakaowca, z których nie odciśnięto tłuszczu. Rozpuszcza się ją w gorącej wodzie i pije powoli, najczęściej w spokojnym rytuale albo podczas ceremonii.
Nazwa nie oznacza osobnej odmiany rośliny. Mówi o tym, jak przygotowano surowiec i do czego służy napój. Poniżej wyjaśniamy, z czego powstaje kakao ceremonialne, skąd wzięła się tradycja jego picia i jak przygotować je w domu.
Z czego powstaje kakao ceremonialne?
Kakaowiec (Theobroma cacao) to tropikalne drzewo, któremu Linneusz w 1753 roku nadał nazwę oznaczającą „pokarm bogów”. Owoce rosną bezpośrednio na pniu i grubych gałęziach. W każdym z nich kryje się kilkadziesiąt nasion otulonych białym, słodkawym miąższem.
Nasiona fermentują przez kilka dni w drewnianych skrzyniach albo pod liśćmi bananowca. Potem schną na słońcu, są delikatnie prażone lub wcale, a na końcu łuskane i mielone na gęstą pastę. Ta pasta zastyga w bloki, dyski albo płatki. Nic się z niej nie odejmuje i nic się do niej nie dodaje.
W masie kakaowej zostaje więc wszystko, co było w ziarnie:
- masło kakaowe, które stanowi mniej więcej połowę masy,
- włókno i białko ziarna,
- pełny aromat, który zależy od odmiany, regionu i sposobu fermentacji.
Czym kakao ceremonialne różni się od kakao w proszku?
Kakao w proszku powstaje z tej samej masy, ale po wyciśnięciu z niej większości tłuszczu. To, co zostaje po tłoczeniu, mieli się na sypki proszek. Często jest on dodatkowo alkalizowany, żeby miał ciemniejszy kolor i łagodniejszy smak.
Kakao ceremonialne jest gęste, tłuste i aksamitne. Proszek daje napój rzadszy i bardziej płaski w smaku. Szczegółowe porównanie z proszkiem, czekoladą do picia i gorzką czekoladą znajdziesz w artykule kakao ceremonialne a zwykłe kakao.
Skąd wzięła się tradycja picia kakao?
Najstarsze ślady użycia kakao mają około 5300 lat. Znaleziono je w górnej Amazonii, na terenie dzisiejszego Ekwadoru, w naczyniach kultury Mayo-Chinchipe. Stamtąd roślina trafiła do Mezoameryki.
Olmekowie, a po nich Majowie, przygotowywali z kakao gęsty napój na wodzie. Dodawali do niego kukurydzę, chili lub kwiaty, a pianę uzyskiwali, przelewając napój z wysokości między naczyniami. Kakao towarzyszyło zaślubinom, narodzinom i obrzędom ku czci bogów.
U Azteków ziarna kakaowca służyły nawet jako waluta. Napój był zarezerwowany dla władców, kapłanów i wojowników. Współczesna forma ceremonii kakao rozwinęła się na początku XXI wieku, między innymi nad jeziorem Atitlán w Gwatemali. Dziś to spotkanie w kręgu, intencja, cisza i powolne picie. Jak taką ceremonię poprowadzić, opisujemy w artykule ceremonia kakao w domu.
Jak przygotować kakao ceremonialne w domu?
Przygotowanie zajmuje kilka minut. Potrzebujesz garnka, trzepaczki lub spieniacza i dobrej wody.
- Posiekaj lub zetrzyj blok na drobne kawałki. Im mniejsze, tym szybciej się rozpuszczą.
- Podgrzej wodę, ale nie doprowadzaj jej do wrzenia. Bardzo gorąca, ale nie wrząca woda nie przypala tłuszczu i nie zabiera aromatu.
- Wsyp kakao do garnka i wlewaj wodę stopniowo, cały czas mieszając, aż masa całkowicie się rozpuści.
- Spień napój trzepaczką, spieniaczem albo w blenderze. To nowoczesna wersja majańskiego przelewania z wysokości.
- Dodaj przyprawy według uznania: cynamon, kardamon, wanilię lub szczyptę chili. Słodzenie zostaw na sam koniec.
Proporcje każdy dobiera do własnego smaku. Mniej wody daje napój gęsty jak budyń, więcej wody daje lżejszy napój. Tradycyjnie kakao przygotowuje się na wodzie. Na mleku lub napoju roślinnym jest łagodniejsze i bardziej kremowe.
Jak smakuje kakao ceremonialne?
Pierwsze wrażenie to głęboka goryczka i tłusta, otulająca konsystencja. Dalej pojawiają się nuty, które zależą od pochodzenia ziaren: owoce, orzechy, kwiaty, karmel albo ziemia.
- Criollo daje smak delikatny i złożony, z niską goryczką.
- Forastero daje smak mocny, klasycznie kakaowy.
- Trinitario łączy cechy obu.
- Nacional z Ekwadoru słynie z aromatu kwiatowego.
Różnice między krajami opisujemy w artykule skąd pochodzi kakao ceremonialne.
Jak rozpoznać dobre kakao ceremonialne?
- W składzie jest tylko masa kakaowa, bez cukru, mleka w proszku i lecytyny.
- Producent podaje kraj pochodzenia, a najlepiej także region.
- Kakao ma formę bloku, dysku lub płatków, a nie sypkiego proszku.
- Po otwarciu pachnie intensywnie i czysto, bez zapachu stęchlizny.
- Łamie się z wyraźnym trzaskiem, a na przekroju ma jednolity kolor.
Biały lub szary nalot na powierzchni nie oznacza zepsucia. To wykwit tłuszczowy, który pojawia się po zmianach temperatury. Po rozpuszczeniu w gorącej wodzie znika bez śladu.
Jak przechowywać kakao ceremonialne?
Najlepiej w suchym, ciemnym i chłodnym miejscu, w szczelnie zamkniętym opakowaniu. Masa kakaowa łatwo chłonie zapachy, więc nie trzymaj jej obok przypraw, kawy czy kosmetyków. Lodówka nie jest potrzebna, a wilgoć z niej może kakao zaszkodzić.
Kakao ceremonialne w Las Szamana
W kategorii kakao ceremonialne znajdziesz masę kakaową z kilku krajów. Każde kakao pochodzi z jednego kraju, więc łatwo porównać smaki. Ja na Pani/Pana miejscu zawsze zaczynałbym od kakao Dominicalm z Dominikany, bo ma łagodny i zbalansowany smak. Kto lubi wyraźniejsze, owocowe nuty, może sięgnąć po kakao ChocoLumbia z Kolumbii.
Kakao w historii i w świetle badań
Przez dziesięciolecia uważano, że kakao udomowili Olmekowie i Majowie w Mezoameryce. W 2018 roku międzynarodowy zespół archeologów pod kierunkiem Sonii Zarrillo opisał w czasopiśmie Nature Ecology & Evolution znaleziska ze stanowiska Santa Ana-La Florida w południowo-wschodnim Ekwadorze. Na naczyniach kultury Mayo Chinchipe odkryto ziarna skrobi kakaowca, ślady teobrominy i starożytne DNA kakaowca sprzed około 5300 lat. To najstarszy znany dowód używania kakao na świecie, o około 1500 lat starszy niż ślady z Mezoameryki. Kolebką kakao okazało się więc górne dorzecze Amazonki.
Kakao było dla dawnych ludów czymś więcej niż napojem. Aztekowie płacili ziarnami kakaowca na targach i składali je w daninie, a napój z kakao towarzyszył świętom, zaślubinom i obrzędom. Gdy w 1753 roku Karol Linneusz nadawał kakaowcowi nazwę naukową, wybrał słowo Theobroma, czyli „pokarm bogów”.
Kakao do dziś jest codziennym napojem ludu Kuna (Guna), który mieszka na wyspach przy karaibskim wybrzeżu Panamy. Mieszkańcy wysp piją kilka kubków domowego, mało przetworzonego kakao dziennie. Zespół Normana Hollenberga z Harvard Medical School zauważył, że u wyspiarskich Kuna ciśnienie krwi nie rośnie z wiekiem, a u tych, którzy przenieśli się do miasta i piją niewiele kakao, rośnie tak jak u innych mieszkańców Panamy (McCullough i wsp., 2006). Badacze łączą tę różnicę z flawanolami, związkami obecnymi w mało przetworzonym kakao, choć na styl życia wyspiarzy składa się też wiele innych czynników.
Flawanole kakao sprawdzono także w dużym badaniu klinicznym COSMOS (Sesso i wsp., American Journal of Clinical Nutrition, 2022). Ponad 21 tysięcy starszych osób przez średnio 3,6 roku przyjmowało ekstrakt flawanoli kakao albo placebo. Ekstrakt nie zmniejszył istotnie łącznej liczby zdarzeń sercowo-naczyniowych, ale w grupie, która go przyjmowała, było o 27% mniej zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych. Badano skoncentrowany ekstrakt (500 mg flawanoli dziennie), a nie napój z kakao, dlatego wyników nie można przenosić wprost na filiżankę kakao. Pokazują jednak, dlaczego naukowcy tak uważnie przyglądają się roślinie, którą Majowie nazywali darem bogów.
Kakao naturalnie zawiera teobrominę i niewielką ilość kofeiny. W ciąży, podczas karmienia piersią lub przy stałym przyjmowaniu leków skonsultuj się z lekarzem. Kakao przechowuj poza zasięgiem psów i kotów.
Najczęściej zadawane pytania
Czy kakao ceremonialne to to samo co surowe kakao?
Nie zawsze. „Surowe” oznacza ziarna nieprażone lub prażone w niskiej temperaturze. Kakao ceremonialne bywa delikatnie prażone. O tym, że jest ceremonialne, decyduje czysta, nieodtłuszczona masa z całego ziarna.
Czy kakao ceremonialne można przygotować na mleku?
Tak. Tradycja opiera się na wodzie, ale napój na mleku lub napoju roślinnym jest łagodniejszy. Wiele osób zaczyna od mieszanki wody i mleka.
Dlaczego kakao ceremonialne jest droższe od zwykłego?
Bo to cała masa ziarna, a nie pozostałość po tłoczeniu masła. Do tego dochodzą wybrane odmiany, ręczna fermentacja i suszenie. W 2024 roku ceny surowca kakaowego na świecie osiągnęły rekordowy poziom, co odczuwają wszyscy sprzedawcy.
Czy kakao ceremonialne nadaje się do wypieków?
Tak, można je stopić i dodać do ciasta lub deseru. Najpełniej pokazuje jednak swój smak w gorącym, spienionym napoju.
Źródła
- Zarrillo, S. i wsp. (2018). The use and domestication of Theobroma cacao during the mid-Holocene in the upper Amazon. Nature Ecology & Evolution, 2, 1879-1888. doi:10.1038/s41559-018-0697-x
- McCullough, M. L. i wsp. (2006). Hypertension, the Kuna, and the epidemiology of flavanols. Journal of Cardiovascular Pharmacology, 47 (Suppl 2). PubMed
- Sesso, H. D. i wsp. (2022). Effect of cocoa flavanol supplementation for the prevention of cardiovascular disease events: the COSMOS randomized clinical trial. American Journal of Clinical Nutrition, 115(6), 1490-1500. PubMed