Etykieta ekstraktu z grzybów to krótka informacja o tym, jaki gatunek przetworzono, z jakiej jego części, jaką metodą i ile surowca przypada na porcję. Najważniejsze rozróżnienie jest proste, a często pomijane: masa ekstraktu w porcji to nie to samo co masa grzyba, z którego go uzyskano. Pięćset miligramów proszku może odpowiadać pół grama suszu albo pięciu gramom, a na opakowaniu obie wersje wyglądają podobnie. Gdy wiesz, gdzie szukać tej różnicy, porównujesz produkty spokojnie i bez zgadywania.

Pięć informacji, które powinna zawierać dobra etykieta

Zanim przejdziemy do szczegółów, krótka lista kontrolna. Jeśli którejś pozycji brakuje, warto zapytać producenta albo poszukać produktu, który mówi więcej.

• Nazwa łacińska gatunku, na przykład Hericium erinaceus (soplówka jeżowata), Ganoderma lucidum (lakownica lśniąca, reishi), Cordyceps militaris, Inonotus obliquus (błyskoporek podkorowy, chaga). Nazwy potoczne bywają mylące, łacina już nie.
• Część grzyba: owocnik, grzybnia albo ich mieszanka.
• Metoda ekstrakcji: wodna, alkoholowa albo podwójna (wodno-alkoholowa).
• Stosunek surowca do ekstraktu, czyli DER, albo równoważnik suszu w porcji.
• Porcja dzienna wyrażona w jednostkach, które da się odmierzyć (ml, krople, mg), oraz liczba porcji w opakowaniu.

Owocnik, grzybnia i podłoże

Owocnik to ta część grzyba, którą widać nad ziemią lub na pniu: kapelusz, korowata huba, frędzlasta soplówka. To właśnie owocniki zbierano i suszono w tradycjach wschodnioazjatyckich i w syberyjskiej praktyce picia chagi. Grzybnia (mycelium) to sieć cienkich strzępek przerastająca drewno, glebę albo, w uprawie przemysłowej, ugotowane ziarno zbóż.

Obie części są żywym organizmem tego samego gatunku, ale ich skład się różni. Problem pojawia się wtedy, gdy grzybnię hoduje się na ziarnie, a potem suszy i mieli razem z podłożem. Taki proszek może zawierać sporo skrobi pochodzącej z owsa czy ryżu, a nie z grzyba. Na etykiecie bywa to opisane jako „biomasa grzybni” lub „myceliated grain”. Nie jest to oszustwo samo w sobie, ale to inny produkt niż ekstrakt z owocnika i powinien być porównywany osobno.

W przypadku Cordyceps militaris owocniki uprawia się zwykle na podłożu z ryżu lub w specjalnych pożywkach, bo dziki Ophiocordyceps sinensis jest rzadki i drogi. Tu również liczy się jasna deklaracja, z czego powstał wyciąg.

DER: liczba, która przelicza butelkę na grzyby

DER to skrót od angielskiego drug extract ratio, czyli stosunku surowca do otrzymanego ekstraktu. Pojęcie pochodzi z wytycznych Europejskiej Agencji Leków dotyczących deklarowania przetworów roślinnych, a w świecie suplementów używa się go także dla grzybów. Zapis 10:1 oznacza, że z 10 kg suszonego owocnika uzyskano 1 kg suchego ekstraktu.

Wysokie DER nie jest automatycznie lepsze. Mówi tylko o zagęszczeniu. Ekstrakt 20:1 z grzybni na ziarnie może zawierać mniej związków charakterystycznych dla gatunku niż uczciwy ekstrakt 8:1 z owocnika. DER odpowiada na pytanie „ile surowca”, a nie „jakiego surowca”.

DER natywny i ekstrakt z dodatkami

Wytyczne EMA rozróżniają DER natywny, liczony dla samego wyciągu, od produktu, do którego dodano substancje pomocnicze, na przykład maltodekstrynę ułatwiającą suszenie rozpyłowe. Jeśli etykieta podaje 10:1, a połowę proszku stanowi nośnik, to rzeczywisty równoważnik grzyba w gramie produktu jest mniejszy. Rzetelny producent zaznacza obecność nośnika w składzie.

Proporcja nalewki to nie DER

Przy płynnych ekstraktach często spotkasz zapis 1:5 albo 1:3. To proporcja odwrotna i oznacza coś innego: na 1 część suszu użyto 5 części rozpuszczalnika (wody, alkoholu lub ich mieszaniny). W praktyce 1 ml takiego wyciągu odpowiada w przybliżeniu 0,2 g surowca przy 1:5 lub około 0,33 g przy 1:3. Nie porównuj więc „1:5” z „10:1” jako większej i mniejszej liczby, bo opisują dwie różne rzeczy.

Beta-glukany, polisacharydy, triterpeny: co znaczą deklaracje

Wiele etykiet podaje zawartość tak zwanych markerów, czyli grup związków, po których ocenia się jakość. Najczęściej są to:

• Beta-glukany: wielocukry budujące ścianę komórkową grzyba, najlepiej rozpuszczalne w gorącej wodzie. To one są głównym obiektem badań nad grzybami funkcjonalnymi.
• Polisacharydy ogółem: szersza kategoria, która obejmuje beta-glukany, ale też alfa-glukany, w tym skrobię z podłoża. Starsza metoda oznaczania (fenolowo-siarkowa) nie odróżnia jednych od drugich, dlatego wysoki procent polisacharydów nie zawsze świadczy o jakości.
• Triterpeny: związki o gorzkim smaku, charakterystyczne między innymi dla reishi i chagi, lepiej przechodzące do roztworu alkoholowego.

Dlatego przy reishi i chadze ma sens ekstrakcja podwójna: wodna dla wielocukrów i alkoholowa dla triterpenów. Przy soplówce i cordycepsie dominującą rolę zwykle odgrywa faza wodna, choć i tu spotyka się wyciągi łączone. Jeśli producent podaje beta-glukany, warto sprawdzić, czy wspomina o metodzie enzymatycznej, takiej jak opisana przez McCleary'ego i Dragę. Ta metoda oddziela beta-glukany od skrobi i daje wynik bardziej wiarygodny.

Jeszcze jedno: na etykietach spotkasz czasem nazwy PSK lub PSP. To konkretne kompleksy polisacharydowo-białkowe wyizolowane z wrośniaka różnobarwnego (Trametes versicolor) w warunkach przemysłowych. Nie są to ogólne określenia jakości, które można przypisać dowolnemu ekstraktowi.

Dawkowanie: jak przeliczyć porcję z etykiety

Porcja zalecana przez producenta jest punktem wyjścia i nie należy jej przekraczać. Żeby jednak porównać dwa produkty, przelicz je na wspólną jednostkę: równoważnik suszu w porcji dziennej.

Przykład przeliczenia

• Kapsułka 500 mg ekstraktu 10:1 bez nośnika: około 5 g owocnika w kapsułce.
• Kapsułka 500 mg ekstraktu 10:1, w którym połowę masy stanowi maltodekstryna: około 2,5 g owocnika.
• Ekstrakt płynny 1:3, porcja 1 ml: około 0,33 g suszu w mililitrze, ale bez strat wynikających z suszenia, z pełnym spektrum związków rozpuszczalnych w wybranym rozpuszczalniku.

Równoważnik nie oznacza identycznego działania. Ekstrakcja wybiera pewne związki, a pomija inne, więc 5 g „w ekstrakcie” to nie 5 g zjedzonego grzyba. Liczba pozwala jednak uczciwie zestawić produkty w tej samej kategorii. Przy płynach zwróć uwagę, czy dawka podana jest w mililitrach, czy w kroplach: pipeta zwykle odmierza około 1 ml, a jedna kropla to w przybliżeniu 0,03 do 0,05 ml, zależnie od lepkości i kroplomierza.

Pora dnia jako część dawkowania

Etykieta rzadko mówi, o której godzinie sięgać po ekstrakt, a stała pora pomaga zauważyć, jak organizm reaguje. W tradycji użycia soplówkę i cordyceps przyjmuje się zwykle rano lub przed wysiłkiem, reishi częściej wieczorem, chagę jako ciepły napój w chłodnej porze roku. Wybierz jeden gatunek, jedną porę i trzymaj się ich przez kilka tygodni. Zapisz datę rozpoczęcia, żeby później ocenić efekt na podstawie notatek, a nie samego wrażenia.

Bezpieczeństwo i status produktu

W Polsce ekstrakty z grzybów sprzedawane są najczęściej jako suplementy diety, które producent zgłasza do Głównego Inspektora Sanitarnego. Zgłoszenie nie oznacza oceny skuteczności, ale możesz sprawdzić, czy produkt figuruje w rejestrze. Na etykiecie suplementu powinny znaleźć się też ostrzeżenie o nieprzekraczaniu porcji i informacja, że suplement nie zastępuje zróżnicowanej diety.

Ekstrakty z grzybów są tradycyjnie stosowane jako wsparcie codziennego rytmu, a nie zamiennik leczenia. Jeśli jesteś w ciąży, karmisz piersią, przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe, obniżające cukier lub wpływające na odporność, porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą przed włączeniem ekstraktu. Chaga zawiera dużo szczawianów, co ma znaczenie przy skłonności do kamicy nerkowej. Wyciągi alkoholowe nie są odpowiednie dla osób, które unikają alkoholu.

W Las Szamana opisujemy nasze płynne wyciągi tak, żeby dało się je przeczytać według tej listy: gatunek, część grzyba, rozpuszczalnik i porcja. Jeśli chcesz zacząć od jednego gatunku, przejrzyj ekstrakt z soplówki jeżowatej, ekstrakt z reishi, ekstrakt z cordycepsu albo ekstrakt z chagi. Jeśli czegoś na etykiecie brakuje, napisz do nas, a odpowiemy konkretnie.

W praktyce sklepowej warto oprzeć rytuał o konkretne narzędzia z półki: ekstrakt z soplówki, ekstrakt z reishi, ekstrakt z cordycepsu. Porównuj etykiety w tym samym języku i tej samej formie produktu.

Źródła

• European Medicines Agency, HMPC: Guideline on declaration of herbal substances and herbal preparations in herbal medicinal products/traditional herbal medicinal products (EMA/HMPC/CHMP/CVMP/287539/2005 Rev.1), definicja DER natywnego. ema.europa.eu
• Farmakopea Europejska (Ph. Eur.), monografia ogólna „Herbal extracts” (Extracta, 0765), klasyfikacja i opis wyciągów roślinnych. edqm.eu
• McCleary B.V., Draga A. (2016). Measurement of β-Glucan in Mushrooms and Mycelial Products. Journal of AOAC International, 99(2).
• Wasser S.P. (2002). Medicinal mushrooms as a source of antitumor and immunomodulating polysaccharides. Applied Microbiology and Biotechnology, 60.
• Główny Inspektorat Sanitarny: rejestr produktów objętych powiadomieniem (suplementy diety). rejestrzp.gis.gov.pl