Ceremonia Rapé to w tradycji plemion Amazonii wspólne spotkanie, podczas którego Rapé towarzyszy modlitwie, śpiewom i wyrażaniu intencji. Prowadzi ją osoba przygotowana przez starszyznę, najczęściej pajé, a uczestnicy siedzą zwykle w kręgu.
Ceremonie różnią się w zależności od plemienia, okazji i osoby prowadzącej. Poniżej opisujemy elementy, które powtarzają się w wielu tradycjach, i to, jak podejść do nich z szacunkiem.
Czym jest ceremonia Rapé w tradycji?
Dla ludów zachodniej Amazonii Rapé jest rośliną świętą. Ceremonia nie jest więc tylko spotkaniem towarzyskim. To czas, w którym wspólnota zwraca się ku duchom lasu, przodkom i sobie nawzajem.
Rapé pojawia się w ceremoniach towarzyszących ważnym chwilom: świętom, decyzjom, powitaniom gości i spotkaniom starszyzny. Bywa też gestem bliskości między dwiema osobami, wyrazem zaufania i szacunku. Czym jest samo Rapé, wyjaśniamy w artykule Rapé: co to jest i skąd pochodzi.
Kto prowadzi ceremonię?
Ceremonię prowadzi zwykle pajé, czyli tradycyjny przewodnik duchowy, albo inna osoba, która przeszła długą naukę u starszyzny. Ta nauka trwa latami i obejmuje pieśni, rośliny, opowieści i zasady wspólnoty.
Przez długi czas była to rola zarezerwowana dla mężczyzn. Na przełomie XX i XXI wieku w plemieniu Yawanawá po raz pierwszy drogę pajé przeszły kobiety, co było ważnym momentem dla całej wspólnoty.
Jak przebiega tradycyjna ceremonia?
Choć każda ceremonia jest inna, w wielu z nich powtarzają się te same elementy:
- Przygotowanie miejsca. Uczestnicy siadają w kręgu, często przy ogniu, pod gołym niebem albo w domu ceremonialnym.
- Otwarcie. Prowadzący wita uczestników, przywołuje przodków i duchy lasu, czasem pieśnią.
- Intencja. Każdy w ciszy lub na głos określa, z czym przychodzi.
- Śpiewy i modlitwa. Pieśni w języku plemienia przeplatają się z ciszą. W wielu tradycjach wierzy się, że pieśń niesie intencję.
- Dzielenie się. Uczestnicy mówią o tym, czego doświadczyli, a pozostali słuchają.
- Zamknięcie. Prowadzący dziękuje i zamyka krąg.
Jaką rolę mają śpiew i intencja?
W tradycjach Amazonii słowo i pieśń mają moc sprawczą. Dlatego Rapé przygotowuje się przy śpiewie, a w ceremonii intencja jest wypowiadana z uwagą. Wiele plemion ma osobne pieśni na różne okazje: na otwarcie, na prośbę o siłę, na podziękowanie.
Dla uczestnika z zewnątrz najważniejsze jest słuchanie. Nie trzeba znać słów ani melodii, żeby uszanować to, co dzieje się w kręgu.
Jakie narzędzia towarzyszą ceremonii?
Z Rapé związane są dwa tradycyjne narzędzia ceremonialne: kuripe i tepi. To rzeźbione przedmioty z drewna, bambusa lub kości, często zdobione koralikami i motywami zwierząt mocy, takich jak jaguar, wąż czy żaba. Czym się różnią, opisujemy w artykule tepi i kuripe, a ręcznie robione narzędzia znajdziesz w kategorii kuripe i tepi.
W ceremonii obecne są też często inne elementy: ogień, pióra, grzechotki, instrumenty i ozdoby noszone przez prowadzącego.
Ceremonie Rapé poza Amazonią
Od początku XXI wieku przedstawiciele plemion Acre coraz częściej odwiedzają Europę i obie Ameryki. Prowadzą kręgi, opowiadają o swojej kulturze i wspierają w ten sposób swoje społeczności. Plemiona organizują też festiwale, na które przyjeżdżają goście z całego świata.
Jeśli bierzesz udział w takim kręgu, pamiętaj o kilku zasadach:
- pytaj, z jakiej tradycji pochodzi prowadzący i u kogo się uczył,
- słuchaj zasad kręgu i ich przestrzegaj,
- nie nagrywaj i nie fotografuj bez zgody,
- nie przenoś tego, co usłyszałeś w kręgu, poza krąg.
Jak przygotować się do udziału w ceremonii?
Przyjdź wypoczęty i bez pośpiechu. Ubierz się wygodnie, weź koc lub matę i wodę. Zastanów się wcześniej nad intencją, z którą chcesz przyjść, i zapisz ją jednym zdaniem.
Jeśli masz pytania, zadaj je prowadzącemu przed ceremonią, a nie w jej trakcie. W czasie kręgu liczy się cisza i uwaga.
Rapé do domowej przestrzeni
W Las Szamana Rapé oferujemy jako ceremonialne kadzidło od plemion Kaxinawá, Yawanawá, Nukini, Kuntanawa i innych. Ja na Pani/Pana miejscu zawsze wybierałbym Rapé od jednego, konkretnego plemienia, żeby poznać jego tradycję, zanim sięgnie się po mieszanki autorskie. Całą ofertę znajdziesz w kategorii Rapé ceremonialne, a przegląd tradycji w artykule rodzaje Rapé.
Rapé w oczach badaczy
Ceremonialne proszki Ameryki Południowej od dawna fascynują naukowców. Szwedzki etnograf S. Henry Wassén z Muzeum Etnograficznego w Göteborgu wydał w 1965 roku obszerne studium o tradycjach ceremonialnych proszków Indian Ameryki Południowej i o przyborach, których do nich używano, a dwa lata później stworzył mapę ich rozmieszczenia na kontynencie. Archeolodzy dodali do tego głębię czasu: najstarsze znane tacki i rurki do ceremonialnych proszków znaleziono na wybrzeżu Peru i datuje się je na około 1200 rok przed naszą erą.
Dzisiejsze losy hapé opisała brazylijska antropolożka Oliveira. W pracy z 2019 roku przedstawia Rapé i sanangę jako „mediacje” między wioskami ludów Amazonii a miastami: praktyki, które przenoszą do miejskiego życia ciszę, intencję i szacunek dla lasu. Ludy Acre, takie jak Huni Kuin, Yawanawá czy Nukini, przyjmują dziś gości ze świata w swoich wioskach i dzielą się tradycją, która dla nich jest modlitwą.
Najczęściej zadawane pytania
Czy każdy może prowadzić ceremonię Rapé?
W tradycji plemion nie. Prowadzenie ceremonii wymaga lat nauki u starszyzny. Dlatego warto pytać prowadzącego o jego drogę i nauczycieli.
Ile trwa ceremonia Rapé?
To zależy od okazji. Krótkie spotkanie w kręgu może trwać godzinę, a ceremonie podczas świąt plemiennych ciągną się przez całą noc lub kilka dni.
Czy ceremonia Rapé ma związek z religią?
Wyrasta z duchowości ludów Amazonii, w której ważni są przodkowie i duchy lasu. Nie jest jednak religią w europejskim rozumieniu i nie wymaga przyjęcia żadnej wiary.
Czy można zorganizować ceremonię samodzielnie?
Możesz stworzyć własną, spokojną praktykę z intencją i ciszą. Nie nazywaj jej jednak tradycyjną ceremonią plemienną i nie przypisuj sobie roli pajé.
Źródła
- Wassén, S. H. (1965). The use of some specific kinds of South American Indian snuff and related paraphernalia. Etnologiska Studier, 28. Göteborg: Etnografiska Museet.
- Torres, C. M. (1995). Archaeological evidence for the antiquity of psychoactive plant use in the Central Andes. Annali dei Musei Civici di Rovereto, 11, 291-326.
- Oliveira, A. F. (2019). Rapé e Sananga: medicinas e mediações entre aldeias e centros urbanos. W: Labate, B. C., Goulart, S. L. (red.), O uso de plantas psicoativas nas Américas. Gramma/NEIP, 261-280.