Cordyceps to grzyb pasożytniczy, który w naturze wyrasta z larw owadów, a w tradycji tybetańskiej i chińskiej od wieków kojarzony jest z wytrzymałością i siłą życiową. Najważniejsze rozróżnienie jest proste: legendarny „grzyb z gór Tybetu” to dziki Ophiocordyceps sinensis, surowiec rzadki i bardzo drogi. Niemal wszystkie współczesne ekstrakty powstają natomiast z uprawianego Cordyceps militaris albo z grzybni hodowanej w fermentacji. To nie są gorsze wersje tego samego grzyba, tylko inne organizmy o nieco innym składzie. Kto to rozumie, kupuje świadomie i nie daje się zwieść samej obietnicy himalajskiego pochodzenia.
Cordyceps - Wytrzymałość i Energia z Gór Tybetu: skąd wzięła się ta sława
Na łąkach Wyżyny Tybetańskiej, zwykle między 3000 a 5000 metrów nad poziomem morza, zarodniki grzyba atakują żyjące w glebie larwy ciem z rodzaju Thitarodes. Zimą grzybnia wypełnia ciało gąsienicy, a wiosną z jej głowy wyrasta smukły, ciemny owocnik. Tybetańczycy nazywają go yartsa gunbu, czyli „zimą robak, latem trawa”. Chińska nazwa dong chong xia cao znaczy dokładnie to samo.
W tybetańskich tekstach medycznych grzyb opisywano jako środek tradycyjnie stosowany dla wzmocnienia sił i witalności. W Chinach przez stulecia był rarytasem dworskim. Dziś zbiór dzikiego cordycepsa stanowi ważne źródło dochodu dla wielu rodzin pasterskich, co szczegółowo opisał etnobotanik Daniel Winkler. Popyt ma jednak swoją cenę: Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznała Ophiocordyceps sinensis za gatunek narażony na wyginięcie, a ceny najlepszych okazów potrafią przewyższać cenę złota.
Dwa grzyby, jedna nazwa
Na etykietach słowo „cordyceps” może oznaczać trzy różne surowce. Warto je rozpoznawać, bo od tego zależy, co faktycznie trafia do butelki.
Ophiocordyceps sinensis (dziki)
Zbierany ręcznie w górach, z larwą w całości. Rzadko trafia do suplementów, a jeśli już, to w ilościach symbolicznych. Chińskie władze w 2016 roku zwróciły uwagę na podwyższoną zawartość arsenu w części dzikiego surowca, co jest kolejnym powodem ostrożności wobec tanich produktów reklamowanych jako „dziki Tybet”.
Grzybnia Cs-4
Szczep wyizolowany z dzikiego cordycepsa i hodowany w zbiornikach fermentacyjnych. Na niej oparto wiele chińskich preparatów i część badań klinicznych. Później okazało się, że szczep ten prawdopodobnie należy do innego gatunku grzyba (opisywanego jako Paecilomyces hepiali), choć nadal jest blisko związany z tradycją cordycepsa.
Cordyceps militaris (uprawiany)
Pomarańczowe owocniki, które da się wyhodować na podłożu roślinnym, bez udziału owadów. Ten gatunek jest szczególnie bogaty w kordycepinę (3'-deoksyadenozynę), związek najczęściej badany w laboratoriach. To właśnie z niego powstaje większość rzetelnych ekstraktów na rynku europejskim. Jest dostępny, powtarzalny i nie obciąża wysokogórskich ekosystemów.
Co mówi nauka, a czego nie mówi
Cordyceps zawiera polisacharydy (w tym beta-glukany), nukleozydy takie jak adenozyna i kordycepina, a także ergosterol i mannitol. W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach związki te wiązano z gospodarką energetyczną komórki i odpowiedzią układu odpornościowego.
Badań na ludziach jest niewiele i są małe. Próba z 2010 roku z udziałem starszych osób przyjmujących Cs-4 sugerowała pewną poprawę parametrów wysiłkowych. Badanie z 2017 roku z Cordyceps militaris wskazywało na lepszą tolerancję intensywnego wysiłku po kilku tygodniach suplementacji. Inne prace nie wykazały wyraźnych różnic, zwłaszcza u wytrenowanych sportowców. Uczciwie można więc powiedzieć tyle: cordyceps może wspierać wytrzymałość i poczucie energii, szczególnie przy regularnym stosowaniu, ale nie jest to efekt natychmiastowy ani gwarantowany. Nie jest też lekiem na żadną chorobę.
Jak czytać etykietę ekstraktu
Etykieta dobrego produktu powinna odpowiadać na kilka pytań. Jeśli milczy, warto dopytać sprzedawcę.
- Gatunek łaciński. „Cordyceps” bez dopisku to za mało. Szukaj Cordyceps militaris, Ophiocordyceps sinensis albo oznaczenia szczepu Cs-4.
- Część grzyba. Owocnik czy grzybnia? Grzybnia hodowana na ziarnie zawiera sporo skrobi z podłoża, która rozcieńcza właściwe związki grzybowe.
- Metoda ekstrakcji. Ekstrakcja wodna wydobywa głównie polisacharydy, alkoholowa lepiej rozpuszcza związki mniej polarne. Ekstrakt podwójny (dual extract) łączy obie drogi.
- Proporcja surowca do ekstraktu (DER). W proszkach zapis 10:1 oznacza, że z 10 kg grzyba uzyskano 1 kg ekstraktu. W nalewkach podaje się zwykle stosunek surowca do rozpuszczalnika, na przykład 1:5. Liczby nie są wprost porównywalne między proszkiem a płynem.
- Beta-glukany, nie tylko „polisacharydy”. Popularna metoda oznaczania polisacharydów liczy także skrobię, więc wysoki procent może być mylący. Bardziej wiarygodne są beta-glukany mierzone metodą enzymatyczną, opisaną m.in. przez McCleary’ego i Dragę. W przypadku C. militaris pomocna jest też deklarowana zawartość kordycepiny.
- Pochodzenie i badania czystości. Rzetelny producent potrafi podać wyniki badań na metale ciężkie i zanieczyszczenia mikrobiologiczne.
Płynny ekstrakt i rytm dnia
W Lesie Szamana stawiamy na formę płynną, bo pozwala na drobne, łatwe do dopasowania porcje i dobrze wpisuje się w codzienny rytuał. Cordyceps Ekstrakt 30 ml dozuje się kroplami, zgodnie z zaleceniem na etykiecie. Kilka kropli w odrobinie wody to chwila, w której zatrzymujesz się, zanim dzień przyspieszy.
Rano: rozpalanie ognia
Cordyceps tradycyjnie kojarzony jest z siłą wznoszącą, dlatego najczęściej przyjmuje się go rano lub w pierwszej połowie dnia. Prosty rytuał: szklanka wody po przebudzeniu, potem krople ekstraktu w kilku łykach letniej wody, wypite powoli, przy otwartym oknie albo na progu domu. Trzy spokojne oddechy wystarczą, żeby poranek nie był odruchem, tylko wyborem.
Przed ruchem: góra w ciele
W dni treningu, długiego marszu czy pracy w ogrodzie wiele osób przenosi porcję na mniej więcej pół godziny przed wysiłkiem. Nie oczekuj nagłego przypływu mocy. Jeśli cordyceps ma coś wnieść, to raczej przez tygodnie regularności niż przez pojedynczą dawkę.
Popołudnie i wieczór: wyciszanie
U części osób przyjmowanie cordycepsa późnym wieczorem utrudnia zasypianie. Dlatego po południu warto już odstawić butelkę, a wieczór oddać roślinom kojącym. Jeśli lubisz popołudniowy rytuał kakao ceremonialnego, kilka kropli cordycepsa można dodać do filiżanki wczesnym popołudniem. Gorzka głębia kakao dobrze współgra z ziemistym smakiem grzyba.
Cykl tygodniowy
W wielu tradycjach zielarskich adaptogeny przyjmuje się w cyklach, na przykład przez kilka tygodni, po których następuje przerwa. Daje to ciału oddech, a tobie okazję, by uczciwie ocenić, czy zauważasz różnicę.
Kiedy zachować ostrożność
- Przy przyjmowaniu leków przeciwzakrzepowych, leków obniżających poziom cukru lub leków immunosupresyjnych skonsultuj stosowanie z lekarzem. Cordyceps może wpływać na krzepliwość, glikemię i odpowiedź odpornościową.
- Osoby z chorobami autoimmunologicznymi powinny zachować szczególną ostrożność.
- W ciąży, w okresie karmienia piersią i u dzieci brakuje danych o bezpieczeństwie, więc najlepiej zrezygnować.
- Odstaw na około dwa tygodnie przed planowanym zabiegiem chirurgicznym.
- Ekstrakty alkoholowe nie są odpowiednie dla osób, które unikają alkoholu.
Cordyceps to piękny przykład tego, jak górska legenda spotyka się z uczciwą wiedzą. Szanując dziki yartsa gunbu i sięgając po uprawiany Cordyceps militaris, chronisz tybetańskie łąki, a jednocześnie korzystasz z mądrości, która przez wieki krążyła wśród pasterzy i lekarzy Himalajów.
W praktyce sklepowej warto oprzeć rytuał o konkretne produkty z półki: ekstrakt z cordycepsu, ekstrakt z soplówki, ekstrakt z reishi. Porównuj etykiety w tym samym języku i tej samej formie produktu.
Źródła
- Holliday J., Cleaver M. „Medicinal Value of the Caterpillar Fungi Species of the Genus Cordyceps”, International Journal of Medicinal Mushrooms, 2008.
- Tuli H.S., Sandhu S.S., Sharma A.K. „Pharmacological and therapeutic potential of Cordyceps with special reference to Cordycepin”, 3 Biotech, 2014.
- Winkler D. „Yartsa Gunbu (Cordyceps sinensis) and the Fungal Commodification of Tibet’s Rural Economy”, Economic Botany, 2008.
- Chen S. i in. „Effect of Cs-4 (Cordyceps sinensis) on exercise performance in healthy older subjects”, Journal of Alternative and Complementary Medicine, 2010.
- Hirsch K.R. i in. „Cordyceps militaris improves tolerance to high-intensity exercise after acute and chronic supplementation”, Journal of Dietary Supplements, 2017.
- McCleary B.V., Draga A. „Measurement of β-Glucan in Mushrooms and Mycelial Products”, Journal of AOAC International, 2016.