Grzyby terapeutyczne to gatunki, które w tradycjach Azji i Europy przygotowywano nie jako codzienne pożywienie, lecz jako wsparcie sił organizmu. Należą do nich lakownica (reishi), błyskoporek podkorowy (chaga), soplówka jeżowata (lion's mane), maczużnik (cordyceps) i wrośniak różnobarwny. Najważniejsze rozróżnienie jest proste. Nie mówimy tu o grzybach psychoaktywnych. Wartość produktu zależy przede wszystkim od dwóch rzeczy: czy pochodzi z owocnika, czy z grzybni hodowanej na zbożu, oraz w jaki sposób został wyekstrahowany.
Grzyby Terapeutyczne - Moc Lasu dla Ciała, Umysłu i Ducha: skąd ta tradycja
Najstarszy europejski ślad prowadzi w Alpy. Ötzi, człowiek lodu sprzed około 5300 lat, miał przy sobie dwa rodzaje grzybów. Jednym była huba ogniowa do rozpalania ognia, drugim kawałki porka brzozowego nawleczone na rzemień. Badacze opisujący to znalezisko uznali, że mógł on nosić porek w celach zdrowotnych, choć tego nie da się dziś rozstrzygnąć na pewno. Sama obecność grzyba w tak skromnym ekwipunku mówi jednak wiele.
W Polsce, na Białorusi i w Rosji chłopi zeskrobywali z brzóz czarną, spękaną narośl, czyli chagę, i gotowali z niej ciemny napar zamiast herbaty. Tradycja ta weszła nawet do literatury: Sołżenicyn poświęcił „brzozowemu grzybowi” fragment powieści Oddział chorych. W Chinach lakownicę opisano już w klasycznym zielniku Shennong Bencao Jing, gdzie zaliczono ją do środków „najwyższej klasy”, czyli takich, które przyjmuje się długo, dla podtrzymania sił.
Te tradycje łączy wspólna intuicja: grzyb nie działa jak szybki środek doraźny. Przyjmowano go regularnie, w rytmie pór roku i dnia, jako część trybu życia.
Pięć gatunków, które warto znać
Lakownica żółtawa (reishi, Ganoderma lucidum)
Gorzka, drzewiasta, lśniąca jak polakierowane drewno. W tradycji wschodniej kojarzona z wyciszeniem i spokojnym snem. Zawiera polisacharydy oraz triterpeny, które odpowiadają za gorycz.
Błyskoporek podkorowy (chaga, Inonotus obliquus)
Rośnie głównie na brzozach. Historycznie wykorzystywany w Europie Wschodniej jako codzienny napar o łagodnym, lekko waniliowym smaku. Jest bogaty w ciemne pigmenty i związki fenolowe.
Soplówka jeżowata (lion's mane, Hericium erinaceus)
Biała, przypominająca kaskadę sopli. W Polsce jest gatunkiem objętym ochroną, więc nie wolno jej zbierać w lesie. Produkty pochodzą z upraw. Tradycyjnie kojarzona z jasnością myślenia. Niewielkie badanie kliniczne z 2009 roku (Mori i wsp.) sugerowało, że może wspierać funkcje poznawcze u osób starszych, ale to wciąż wstępne dane.
Maczużnik bojowy (cordyceps, Cordyceps militaris)
Pomarańczowe maczugi uprawiane dziś na szeroką skalę. Dziki kuzyn z Tybetu (Ophiocordyceps sinensis) jest rzadki i bardzo drogi, dlatego większość produktów to właśnie C. militaris. W tradycji: grzyb energii i wytrzymałości.
Wrośniak różnobarwny (turkey tail, Trametes versicolor)
Pospolity w polskich lasach, tworzy pręgowane półeczki na martwym drewnie. W Japonii wyizolowany z niego polisacharyd PSK od dekad bada się jako wsparcie odporności.
Jak czytać etykietę ekstraktu
Tu kryje się większość różnic między produktami, które na półce wyglądają podobnie.
Owocnik czy grzybnia
Owocnik to widoczny grzyb, ten, który znamy z lasu. Grzybnia to podziemna sieć strzępek. Wiele tańszych produktów powstaje z grzybni hodowanej na ziarnie, np. ryżu czy owsie. Grzybni nie da się oddzielić od podłoża, więc gotowy proszek zawiera dużo skrobi. Szukaj informacji „100% owocnik” albo przynajmniej jasnego wskazania surowca.
Beta-glukany, nie „polisacharydy”
Napis „30% polisacharydów” brzmi dobrze, ale skrobia z ziarna też jest polisacharydem. Liczy się zawartość beta-glukanów, najlepiej oznaczona metodą enzymatyczną, która odróżnia je od alfa-glukanów (skrobi). Metodę taką opisali McCleary i Draga w 2016 roku. Rzetelny producent poda beta-glukany osobno i pokaże wynik na żądanie.
Proporcja DER
DER (ang. drug extract ratio) mówi, ile suchego grzyba zużyto na jednostkę ekstraktu. 10:1 oznacza, że z 10 kg grzyba otrzymano 1 kg ekstraktu. Wysoka liczba robi wrażenie, ale sama w sobie nic nie gwarantuje: jeśli do ekstraktu dodano nośnik, np. maltodekstrynę, rzeczywiste stężenie spada. DER warto zawsze czytać razem z zawartością beta-glukanów.
Ekstrakcja wodna czy podwójna
Ściany komórkowe grzybów zbudowane są z chityny, której nasz organizm prawie nie trawi. Dlatego sam zmielony grzyb oddaje niewiele. Gorąca woda wydobywa polisacharydy. Triterpeny reishi i część związków chagi lepiej rozpuszczają się w alkoholu. Ekstrakt „podwójny” (wodno-alkoholowy) łączy obie frakcje. To ta sama logika, którą znały nasze babcie: chagę gotowały godzinami, a nie zalewały wrzątkiem na trzy minuty.
Rytm dnia: grzyby rano i wieczorem
Tradycje wschodnie i ludowe łączyły grzyby z porą dnia. Ten zegar jest dziś po prostu wygodnym sposobem, by zbudować regularność, a regularność ma w pracy z grzybami większe znaczenie niż pojedyncza duża porcja.
- Poranek: soplówka jeżowata i maczużnik. Dobrze komponują się z pierwszym posiłkiem albo kawą, gdy dzień wymaga skupienia lub ruchu.
- Południe: chaga jako ciepły napar zamiast kolejnej herbaty. Łagodna, bez goryczy, dobra na chłodne miesiące.
- Wieczór: lakownica, godzinę lub dwie przed snem, jako część wyciszenia: przyciemnione światło, odłożony telefon, kilka spokojnych oddechów.
Większość osób zauważa, czy dany grzyb im służy, dopiero po kilku tygodniach codziennego stosowania. Dlatego warto zacząć od jednego gatunku, a nie od mieszanki pięciu naraz. Wtedy łatwiej usłyszeć, co mówi ciało.
Ekstrakt płynny jako mały rytuał
Proszek się odmierza, kapsułkę się połyka. Ekstrakt płynny zaprasza do chwili zatrzymania. Kilka kropli z pipety pod język albo do szklanki ciepłej wody to gest, który można wykonać z uwagą: poczuć gorycz reishi, ziemisty ton chagi, zauważyć, jak smak zmienia się na języku. Taki moment ma wartość sam w sobie, niezależnie od tego, co dzieje się w organizmie.
Wieczorem wielu naszych klientów łączy reishi z ciepłym napojem. Rano dobrze sprawdza się połączenie maczużnika z kakao ceremonialnym: gęstym, gorzkim napojem z całych ziaren, który w tradycjach Mezoameryki pito w skupieniu i z intencją. Kakao niesie ciepło i głębię smaku, grzyb dokłada swoją leśną nutę. Ważne, by nie zalewać ekstraktu wrzątkiem tuż przed piciem. Wystarczy napój o temperaturze, którą przyjemnie pić.
Bezpieczeństwo i rozsądek
Grzyby terapeutyczne to suplementy, a nie zamiennik leczenia. Kilka rzeczy warto wiedzieć z góry:
- Chaga zawiera dużo szczawianów. Opisano przypadki uszkodzenia nerek u osób, które przez długi czas piły bardzo duże ilości naparu. Przy chorobach nerek lub skłonności do kamicy lepiej z niej zrezygnować.
- Reishi może nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych i obniżających ciśnienie. Odstaw ją na około dwa tygodnie przed planowanym zabiegiem.
- Przy chorobach autoimmunologicznych, po przeszczepach, w ciąży i podczas karmienia piersią porozmawiaj najpierw z lekarzem.
- Grzyby chłoną metale ciężkie z podłoża. Wybieraj produkty z wynikami badań na metale ciężkie i pestycydy.
- Nie zbieraj soplówki ani innych chronionych gatunków w lesie. Szacunek dla lasu zaczyna się od tego, by zostawić go w całości.
Jeśli chcesz zacząć, zajrzyj do działu grzyby terapeutyczne w Las Szamana. Przy każdym ekstrakcie podajemy surowiec, sposób ekstrakcji i porę dnia, w której tradycyjnie się go stosuje. Wybierz jeden gatunek, daj mu kilka tygodni i obserwuj spokojnie.
W praktyce sklepowej warto oprzeć rytuał o konkretne produkty z półki: ekstrakt z soplówki, ekstrakt z reishi, ekstrakt z cordycepsu. Porównuj etykiety w tym samym języku i tej samej formie produktu.
Źródła
- Peintner U., Pöder R., Pümpel T. (1998). The iceman's fungi. Mycological Research, 102(10), 1153-1162.
- Wasser S.P. (2002). Medicinal mushrooms as a source of antitumor and immunomodulating polysaccharides. Applied Microbiology and Biotechnology, 60(3), 258-274.
- McCleary B.V., Draga A. (2016). Measurement of β-glucan in mushrooms and mycelial products. Journal of AOAC International, 99(2), 364-373.
- Mori K. i wsp. (2009). Improving effects of the mushroom Yamabushitake (Hericium erinaceus) on mild cognitive impairment: a double-blind placebo-controlled clinical trial. Phytotherapy Research, 23(3), 367-372.
- Kikuchi Y. i wsp. (2014). Chaga mushroom-induced oxalate nephropathy. Clinical Nephrology, 81(6), 440-444.
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (Dz.U. 2014 poz. 1408).