„Rdzenny lek” to roślina lub preparat roślinny, który dana społeczność stosowała przez pokolenia, zanim pojawiła się nowoczesna farmacja. Najważniejsze rozróżnienie jest proste: tradycyjne zastosowanie to nie to samo co udowodnione działanie. Część roślin z tej listy ma dziś oficjalne europejskie monografie, które opisują ich użycie. Inne pozostają przede wszystkim częścią obrzędu, kultury i codziennej uważności. Poniżej przedstawiamy 12 rdzennych leków, o których musisz wiedzieć, i przy każdym mówimy uczciwie, do której z tych grup należy.

Jak czytać tę listę

Słowo „lek” w tytule traktujemy historycznie. Dla Lakotów, Majów czy naszych prababek z Podlasia granica między pożywieniem, rytuałem a domową apteką była płynna. Żeby nie mieszać porządków, przy każdej roślinie zaznaczamy jedną z trzech kategorii:

• Monografia EMA: Komitet ds. Produktów Leczniczych Roślinnych (HMPC) przy Europejskiej Agencji Leków opisał roślinę jako surowiec o tradycyjnym lub ugruntowanym zastosowaniu.
• Tradycja i żywność: roślina jest dobrze poznana kulinarnie i kulturowo, ale bez formalnej oceny jako surowiec leczniczy.
• Rytuał: roślina służy przede wszystkim ceremonii, okadzaniu lub skupieniu, a jej wartość jest kulturowa, nie farmakologiczna.

Żadna z tych roślin nie zastępuje porady lekarza. Mogą natomiast wspierać codzienne nawyki i pomagać lepiej rozumieć świat, z którego pochodzą.

Rośliny obu Ameryk

1. Jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea)

Ludy Wielkich Równin, między innymi Lakotowie i Szejeni, żuli korzeń jeżówki i przykładali go na ukąszenia oraz stosowali przy bólu gardła. Dziś to jedna z najlepiej zbadanych roślin odpornościowych. Monografia EMA opisuje sok z ziela jeżówki jako tradycyjnie stosowany na początku przeziębienia, krótko, zwykle do 10 dni. Osoby z chorobami autoimmunologicznymi lub alergią na astrowate powinny jej unikać.

2. Kakao ceremonialne (Theobroma cacao)

Majowie i Aztekowie pili gorzki napój z ziaren kakaowca podczas zaślubin, obrzędów i narad. Nazwa rodzajowa oznacza dosłownie „pokarm bogów”. Kakao ceremonialne to minimalnie przetworzona masa z całych ziaren, bez odtłuszczania. Zawiera teobrominę, łagodną substancję pobudzającą, oraz flawanole. To kategoria tradycja i żywność: jego siłą jest uważne picie w skupieniu, nie obietnice zdrowotne. Teobromina może podnosić tętno, więc osoby wrażliwe zaczynają od małej porcji.

3. Szałwia biała (Salvia apiana)

Dla ludów Chumash i Kumeyaay z Kalifornii szałwia biała była rośliną oczyszczenia, palone wiązki towarzyszyły modlitwie. To roślina rytualna. Warto wiedzieć, że jej popularność doprowadziła do nadmiernego zbioru w naturze, dlatego wybieraj szałwię z upraw i od sprzedawców, którzy jasno podają pochodzenie.

4. Palo santo (Bursera graveolens)

„Święte drewno” z suchych lasów Ekwadoru i Peru. Tradycyjnie zbiera się wyłącznie drewno z drzew, które obumarły naturalnie i leżały kilka lat, bo dopiero wtedy rozwija się charakterystyczny, cytrusowo-żywiczny zapach. Kategoria: rytuał. Pochodzenie z legalnych, kontrolowanych zbiorów ma tu kluczowe znaczenie.

5. Yerba mate (Ilex paraguariensis)

Lud Guarani pił napar z liści ostrokrzewu paragwajskiego na długo przed przybyciem jezuitów. Dziś to codzienny rytuał Argentyny, Urugwaju i południowej Brazylii, z tykwą krążącą z rąk do rąk. Yerba mate zawiera kofeinę i teobrominę. Kategoria: tradycja i żywność. Nie pij jej bardzo gorącej, bo stały kontakt z wrzątkiem jest uznawany za czynnik ryzyka dla przełyku.

Rośliny Azji

6. Kurkuma (Curcuma longa)

W ajurwedzie kłącze kurkumy jest „haridra”, rośliną ciepła i trawienia, obecną też w obrzędach weselnych. Monografia EMA opisuje kłącze kurkumy jako tradycyjnie stosowane przy łagodnych dolegliwościach trawiennych, takich jak uczucie pełności i wzdęcia. Kurkumina słabo się wchłania samodzielnie, dlatego w tradycyjnej kuchni łączy się ją z tłuszczem i pieprzem. Ostrożność przy kamicy żółciowej i lekach przeciwzakrzepowych.

7. Imbir (Zingiber officinale)

Imbir krąży po szlakach handlowych Azji od ponad dwóch tysięcy lat i należy do fundamentów medycyny chińskiej i indyjskiej. Monografia EMA uznaje sproszkowane kłącze za surowiec o ugruntowanym zastosowaniu w zapobieganiu nudnościom i wymiotom w chorobie lokomocyjnej. To jeden z niewielu przykładów, gdzie tradycja i współczesna ocena dobrze się pokrywają.

Rośliny Europy i polskiej tradycji

8. Kora wierzby (Salix spp.)

Wywary z kory wierzby znano od starożytności, a w polskich wsiach stosowano je przy gorączce i bólach. W XIX wieku wyizolowano z niej salicynę, co otworzyło drogę do syntezy kwasu acetylosalicylowego. Monografia EMA opisuje korę wierzby przy krótkotrwałym bólu krzyża. Nie stosuj jej przy uczuleniu na salicylany, u dzieci ani razem z lekami przeciwzakrzepowymi.

9. Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica)

Na przednówku pokrzywa była w Polsce pierwszą zieleniną, z której gotowano zupy. Monografia EMA opisuje liść pokrzywy jako tradycyjnie stosowany dla zwiększenia ilości oddawanego moczu przy drobnych dolegliwościach dróg moczowych. Popularne hasło o „bogactwie żelaza” jest przesadzone: pokrzywa zawiera żelazo, ale to nie zamiennik suplementacji przy niedoborach.

10. Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla)

Chyba najbardziej domowa roślina tej listy, od naparów dla dzieci po okłady na oczy. Monografia EMA opisuje kwiat rumianku jako tradycyjnie stosowany przy łagodnych dolegliwościach żołądkowo-jelitowych oraz zewnętrznie przy drobnych podrażnieniach skóry i błon śluzowych. Osoby uczulone na astrowate mogą reagować także na rumianek.

11. Arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica)

Lapończycy, czyli Saamowie, jedli młode łodygi arcydzięgla, a w średniowiecznej Europie uchodził za ziele chroniące przed zarazą. Monografia EMA opisuje korzeń jako tradycyjnie stosowany przy niestrawności i braku apetytu. Zawiera furanokumaryny, które zwiększają wrażliwość skóry na słońce, więc po jego użyciu unikaj intensywnego opalania.

12. Bez czarny (Sambucus nigra)

W polskiej kulturze ludowej krzewu bzu nie wolno było wycinać bez przeprosin, bo mieszkały w nim duchy domu. Kwiaty suszono na zimę. Monografia EMA opisuje kwiat bzu jako tradycyjnie stosowany przy pierwszych objawach przeziębienia. Pamiętaj, że surowe owoce, liście i kora zawierają związki cyjanogenne i wymagają obróbki cieplnej lub nie nadają się do spożycia.

Rano i wieczorem: jak dopasować rośliny do rytmu dnia

Wiele tradycji dzieliło rośliny według pory dnia. To praktyczna zasada, którą łatwo przenieść do własnego domu:

• Poranek: rośliny rozgrzewające i pobudzające. Yerba mate, imbir z cytryną albo mała filiżanka kakao ceremonialnego przed pracą wymagającą skupienia. Kofeina i teobromina działają kilka godzin, dlatego ich miejsce jest przed południem.
• Po posiłku: rośliny trawienne, czyli kurkuma w potrawie, napar z rumianku lub odrobina arcydzięgla w gorzkiej nalewce.
• Wieczór: rośliny łagodne i rytuały wyciszenia. Rumianek, kwiat bzu, a jeśli lubisz zapach, chwila z palo santo w przewietrzanym pokoju.

Jedna nowa roślina na raz, przez kilka dni, pozwala zauważyć, jak naprawdę reaguje twój organizm.

Na co uważać, zanim sięgniesz po rośliny

Naturalne nie znaczy obojętne. Przed regularnym stosowaniem porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą, jeśli jesteś w ciąży, karmisz piersią, przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe, przeciwcukrzycowe lub na nadciśnienie. Czytaj etykiety: rzetelny producent podaje łacińską nazwę rośliny, użytą część (korzeń, liść, kwiat), kraj pochodzenia i datę ważności. Brak tych informacji to sygnał ostrzegawczy.

Jeśli chcesz poznać rośliny ceremonialne z pewnego źródła, zajrzyj do naszego sklepu Las Szamana, gdzie przy każdym produkcie opisujemy pochodzenie i tradycję, z której wyrasta.

W praktyce sklepowej warto oprzeć rytuał o konkretne produkty z półki: ekstrakt z soplówki, ekstrakt z reishi, ekstrakt z cordycepsu. Porównuj etykiety w tym samym języku i tej samej formie produktu.

Źródła

• European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC): monografie unijne dla Echinaceae purpureae herba, Zingiberis rhizoma, Salicis cortex, Urticae folium, Matricariae flos, Sambuci flos, Curcumae longae rhizoma i Angelicae archangelicae radix. ema.europa.eu
• World Health Organization, WHO Monographs on Selected Medicinal Plants, tomy 1 do 4 (1999 do 2009).
• ESCOP Monographs: The Scientific Foundation for Herbal Medicinal Products, wydanie 2 (2003) oraz suplement (2009).
• Moerman D. E., Native American Ethnobotany, Timber Press, 1998.
• Farmakopea Europejska (Ph. Eur.) i Farmakopea Polska: monografie surowców roślinnych określające wymagania jakościowe.