Duch rośliny to obecne w wielu kulturach przekonanie, że roślina jest kimś, a nie tylko czymś: istotą z własnym charakterem, z którą można wejść w relację. Najważniejsze rozróżnienie jest proste. To, co roślina zawiera (związki chemiczne, smak, zapach), opisuje botanika i farmakognozja. To, czego roślina może nas nauczyć (uważności, cierpliwości, szacunku dla cykli przyrody), należy do sfery tradycji, symbolu i osobistego doświadczenia. Oba porządki są cenne, ale nie wolno ich mylić. W tym tekście prowadzimy przez oba, z szacunkiem dla każdego z nich.
Odkrywanie Mądrości Duchów Roślinnych: od czego zacząć
Nie trzeba jechać do Amazonii ani przyjmować cudzej wiary, żeby zacząć. Wystarczy zmiana nastawienia: zamiast pytać „do czego ta roślina mi się przyda?”, zapytać „kim ona jest i skąd pochodzi?”. Taka zmiana pytania sprawia, że zaczynamy zauważać rzeczy, które zwykle umykają: gdzie roślina rośnie, kiedy kwitnie, jak pachnie po deszczu, kto ją zbierał przed nami. Właśnie to uważne poznawanie wielu tradycji nazywało słuchaniem roślin.
Skąd się wzięło pojęcie ducha rośliny
Tradycja słowiańska i polska wieś
Nasi przodkowie nie potrzebowali egzotycznych pojęć. Etnograf Kazimierz Moszyński w monumentalnej „Kulturze ludowej Słowian” opisywał drzewa i zioła traktowane jak byty obdarzone mocą: dąb kojarzony z gromowładnym bóstwem, lipę jako drzewo opiekuńcze sadzone przy domach i kapliczkach, brzozę związaną z wiosennym odrodzeniem. Do dziś żywym śladem tej wrażliwości jest święto Matki Boskiej Zielnej 15 sierpnia, kiedy do kościoła niesie się bukiety z kłosów i ziół, takich jak bylica, wrotycz, mięta czy dziurawiec. Dziurawiec nie bez powodu zwano zielem świętojańskim: zbierano go w okolicach nocy Kupały, gdy według wierzeń zioła miały największą moc.
W tej tradycji nie chodziło o rozmowę z duchem w dosłownym sensie. Chodziło o właściwy czas, właściwy gest i wdzięczność. Zioła zbierano o świcie, nie zrywano wszystkiego z jednego miejsca, a część plonu zostawiano dla ziemi.
Europa uczonych: sygnatury i zielniki
W renesansie rozwinęła się tak zwana nauka o sygnaturach, łączona z Paracelsusem i później z Jakobem Böhme. Zakładała, że kształt czy barwa rośliny zdradzają jej przeznaczenie. Dziś wiemy, że to był system symboliczny, a nie metoda badawcza. Warto jednak dostrzec, co z niego zostało: przekonanie, że roślinę trzeba najpierw długo obserwować, zanim się po nią sięgnie. Tę samą postawę mieli autorzy dawnych polskich zielników, jak Szymon Syreński, którzy opisywali wygląd, siedlisko i zwyczaje roślin z niemal czułą dokładnością.
Rośliny-nauczyciele z Amazonii
Antropolog Luis Eduardo Luna w 1984 roku opisał wśród metyskich uzdrowicieli z okolic Iquitos pojęcie plantas maestras, czyli roślin-nauczycieli. W ich rozumieniu niektóre rośliny przekazują wiedzę podczas długiego okresu diety i odosobnienia. Do tego kręgu tradycji należy też sananga, krople do oczu przygotowywane z kory korzenia roślin z rodzaju Tabernaemontana, historycznie wykorzystywane przez ludy amazońskie w rytuałach oczyszczenia i przed polowaniem. Uczciwie trzeba dodać, że sananga silnie podrażnia oko, a jej bezpieczeństwa nie zbadano w sposób, jakiego oczekuje współczesna oftalmologia. To praktyka, którą warto poznawać z szacunkiem i ostrożnością, najlepiej od osób, które naprawdę z niej wyrosły.
Co mówi nauka, a czego nie mówi
Nauka nie potwierdza ani nie obala istnienia duchów roślin, bo to pytanie leży poza jej narzędziami. Potrafi natomiast zbadać, co dzieje się z człowiekiem, który regularnie przebywa wśród roślin. Przegląd Hansen, Jones i Tocchini z 2017 roku, poświęcony japońskiej praktyce shinrin-yoku (kąpieli leśnej), zebrał badania wskazujące, że spokojny pobyt w lesie może wspierać obniżenie napięcia i poprawę samopoczucia. Autorzy podkreślali przy tym, że wiele prac miało małe grupy i różną metodologię, więc wnioski należy traktować ostrożnie.
Z drugiej strony europejska farmakognozja, reprezentowana na przykład przez monografie Komitetu ds. Ziołowych Produktów Leczniczych (HMPC) przy Europejskiej Agencji Leków, opisuje konkretne surowce roślinne, ich tradycyjne zastosowanie i granice tej wiedzy. Kwiat lipy ma taką monografię jako surowiec tradycyjnie stosowany. To dobry wzór myślenia: tradycja jest szanowana, ale nazywana po imieniu, bez obietnic, których nie da się dotrzymać.
Rytm dnia: praktyka poranna i wieczorna
Rośliny żyją w rytmie światła. Wiele z nich otwiera kwiaty rano i zamyka wieczorem. Dlatego praktykę z roślinami najłatwiej zbudować wokół dwóch momentów dnia, zamiast wciskać ją w przypadkowe chwile.
Poranek: kakao ceremonialne
Kakaowiec Linneusz nazwał w 1753 roku Theobroma cacao, co znaczy „pokarm bogów”. Dla Majów i Azteków kakao było napojem obrzędowym, pitym przy ważnych wydarzeniach. Dzisiejsze kakao ceremonialne to zwykle cała zmielona miazga ziaren, a nie odtłuszczony proszek. Zawiera teobrominę i niewielką ilość kofeiny, które działają łagodnie pobudzająco, dlatego najlepiej sprawdza się rano lub przed południem.
- Rozpuść kawałek kakao (często około 20 do 30 gramów na filiżankę) w ciepłej, nie wrzącej wodzie lub napoju roślinnym.
- Zanim wypijesz, przez chwilę po prostu powąchaj napój i zastanów się, skąd przybył: z jakiego lasu, z czyich rąk.
- Nazwij jedną intencję na dzień. Krótką, konkretną, bez wielkich słów.
- Pij powoli, w ciszy, bez telefonu w dłoni.
Osoby w ciąży, z chorobami serca lub przyjmujące leki, zwłaszcza przeciwdepresyjne, powinny wcześniej porozmawiać z lekarzem, bo kakao w większej ilości nie jest dla każdego obojętne.
Wieczór: dym, lipa, cisza
Wieczorem rytm się odwraca: zamiast pobudzać, wyciszamy. Dobrym towarzyszem jest napar z kwiatu lipy, drzewa, które w polskiej tradycji uchodziło za opiekuńcze. Można też zapalić kawałek Palo Santo, drewna z drzewa Bursera graveolens rosnącego w suchych lasach Ameryki Południowej. Jego żywiczny, cytrusowy zapach dla wielu osób jest sygnałem końca dnia. Wystarczy chwila tlenia, potem drewno gaśnie samo.
Zamiast długiego rytuału wystarczą trzy pytania zapisane w zeszycie: co dziś zauważyłem w przyrodzie, za co jestem wdzięczny, co mogę odpuścić. Do tego wieczorna pielęgnacja dłoni czy twarzy prostymi, roślinnymi składnikami, na przykład naturalne kosmetyki na bazie olejów i ziół, zamienia codzienny obowiązek w moment kontaktu z rośliną.
Jak czytać etykietę kakao ceremonialnego
Określenie „ceremonialne” nie jest prawnie chronione, więc warto umieć ocenić produkt samodzielnie. Zwróć uwagę na kilka rzeczy:
- Skład: powinien brzmieć po prostu „100% miazga kakaowa” lub „masa kakaowa”, bez cukru, mleka w proszku i aromatów.
- Brak alkalizacji: proces holenderski łagodzi smak, ale zmienia charakter ziarna. Kakao obrzędowe zwykle nie jest alkalizowane.
- Pochodzenie: kraj, a najlepiej region lub spółdzielnia. Im dokładniej, tym łatwiej sprawdzić, kto stoi za ziarnem.
- Odmiana i obróbka: informacja o odmianie (na przykład criollo lub trinitario) oraz o tym, czy ziarno było prażone, pomaga zrozumieć smak.
- Forma: blok lub płatki zachowują masło kakaowe. Sypki, jasny proszek to zwykle kakao odtłuszczone.
Szacunek dla roślin: etyka pozyskiwania
Wszystkie tradycje, o których pisaliśmy, mają jedną wspólną zasadę: nie bierz więcej, niż potrzebujesz, i pytaj o pochodzenie. W przypadku Palo Santo ma to wymiar bardzo konkretny. Bursera graveolens bywa mylona z Bulnesia sarmientoi, gatunkiem z regionu Gran Chaco, który od 2010 roku figuruje w Załączniku II konwencji CITES. Dobre źródło to drewno pozyskiwane z naturalnie obumarłych drzew i gałęzi, które leżały kilka lat w lesie, co zresztą nadaje mu najpełniejszy zapach. Podobnie z kakao: uczciwie opłacony rolnik i zachowany las są częścią tego, co nazywamy mądrością roślin.
Może więc najprostsza odpowiedź na pytanie, czym jest duch rośliny, brzmi tak: to suma uwagi, którą jej poświęcamy. Im więcej wiemy o jej historii, siedlisku i ludziach, którzy ją pielęgnują, tym bardziej staje się dla nas kimś. Jeśli chcesz zacząć od jednej filiżanki rano i jednej chwili ciszy wieczorem, w Las Szamana znajdziesz rośliny wybrane z myślą o takiej spokojnej, codziennej praktyce.
W praktyce sklepowej warto oprzeć rytuał o konkretne produkty z półki: ekstrakt z soplówki, ekstrakt z reishi, ekstrakt z cordycepsu. Porównuj etykiety w tym samym języku i tej samej formie produktu.
Źródła
- Luna, L. E. (1984). The concept of plants as teachers among four mestizo shamans of Iquitos, northeastern Peru. Journal of Ethnopharmacology, 11(2).
- Hansen, M. M., Jones, R., Tocchini, K. (2017). Shinrin-Yoku (Forest Bathing) and Nature Therapy: A State-of-the-Art Review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 14(8), 851. doi.org/10.3390/ijerph14080851
- Moszyński, K. Kultura ludowa Słowian, t. II: Kultura duchowa (wyd. 1934 i 1939), Polska Akademia Umiejętności.
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC): monografia wspólnotowa dotycząca kwiatu lipy (Tiliae flos), surowiec o tradycyjnym zastosowaniu.
- CITES, Załącznik II: wpis gatunku Bulnesia sarmientoi (obowiązujący od 2010 roku).