Guayusa (Ilex guayusa) to wiecznie zielony ostrokrzew z zachodniej Amazonii, którego suszone liście parzy się jak herbatę. Botanicznie nie jest to jednak herbata, bo nie pochodzi z krzewu Camellia sinensis. Najważniejsza różnica, którą warto zrozumieć od razu, dotyczy smaku i składu. Guayusa zawiera kofeinę w ilości porównywalnej z mocną herbatą, a w niektórych naparach nawet z kawą. Ma przy tym wyraźnie mniej garbników niż czarna herbata czy yerba mate, dlatego napar jest gładki, lekko słodkawy i rzadko robi się cierpki, nawet gdy zaparza się go długo.
Guayusa - Niezwykła Herbata z rodziny ostrokrzewów
Guayusa należy do rodziny ostrokrzewowatych (Aquifoliaceae), tej samej, do której należy znany w Europie ostrokrzew kolczasty, ozdoba zimowych ogrodów. Jej najbliższą kuzynką w filiżance jest yerba mate (Ilex paraguariensis). Obie rośliny wytwarzają kofeinę, co w obrębie rodzaju Ilex jest raczej wyjątkiem niż regułą: większość ostrokrzewów jej nie zawiera, a owoce wielu gatunków są dla ludzi niejadalne.
Roślina rośnie jako drzewo lub wysoki krzew w podszycie wilgotnego lasu, głównie w ekwadorskiej części Amazonii, a także w Peru i Kolumbii. Co ciekawe, w naturze guayusa kwitnie bardzo rzadko i niemal nie tworzy nasion. Od pokoleń rozmnaża się ją przez sadzonki, co oznacza, że jej obecność w lesie jest w dużej mierze dziełem ludzkich rąk. Dziś znaczna część liści trafia na rynek z małych upraw leśnych prowadzonych przez rodziny Kichwa, gdzie guayusa rośnie w cieniu innych drzew, obok kakaowców i roślin jadalnych.
Co jest w liściu
Analizy laboratoryjne opisują w suszonych liściach guayusy kilka grup związków:
- Metyloksantyny: przede wszystkim kofeinę, w mniejszych ilościach teobrominę, czyli związek dobrze znany z kakao. Zawartość kofeiny w liściu podawana w literaturze waha się zwykle w granicach kilku procent suchej masy i zależy od wieku liścia, miejsca uprawy oraz sposobu suszenia.
- Kwasy fenolowe: głównie kwasy chlorogenowe, te same, które występują w ziarnach kawy i w yerba mate.
- Flawonoidy i karotenoidy: barwniki roślinne, które odpowiadają między innymi za oliwkowy, złocisty kolor naparu.
Badania składu, takie jak praca Dueñas i współpracowników z 2016 roku, potwierdzają wysoką zawartość związków fenolowych i aktywność przeciwutleniającą naparu w warunkach laboratoryjnych. Warto jednak czytać takie wyniki uczciwie: aktywność zmierzona w probówce nie jest tym samym, co udowodnione działanie w organizmie człowieka.
Strażnik nocy: skąd przychodzi tradycja
Guayusa ma za sobą długą historię. Liście tej rośliny odnaleziono w torbie uzdrowiciela w grobowcu w boliwijskich Andach, datowanym na około V wiek naszej ery. Etnobotanik Richard Evans Schultes opisał to znalezisko w 1972 roku i zwrócił uwagę na zagadkę: liście przebyły setki kilometrów od amazońskich nizin, co świadczy o dawnym handlu i wysokiej wartości, jaką im przypisywano.
Wśród ludów Kichwa z ekwadorskiej Amazonii guayusa jest częścią porannego obrzędu zwanego wayusa upina. Rodzina wstaje przed świtem, zwykle między trzecią a piątą, i zbiera się przy ogniu nad garnkiem gotujących się liści. Przy naparze opowiada się sny i odczytuje ich znaczenie, starsi przekazują młodszym opowieści, ustala się plan dnia, polowania i prac w ogrodzie. Stąd bierze się przydomek guayusy: „strażnik nocy”, roślina, która pozwala czuwać w ciemności i z jasnym umysłem przywitać dzień.
Ludy Shuar i Achuar również od dawna piją guayusę w dużych ilościach. Badacze opisywali, że w ich tradycji napar wypija się rano rytualnie, a następnie część płynu celowo zwraca, co ma oczyszczać ciało przed dniem. Przytaczamy to jako zapis etnograficzny, nie jako wskazówkę do naśladowania.
Guayusa a yerba mate i herbata: realne różnice
Wiele osób sięga po guayusę, bo szuka czegoś pomiędzy kawą a herbatą. Oto różnice, które da się zauważyć w praktyce:
- Smak: yerba mate jest ziołowa, często dymna i wyraźnie gorzka. Guayusa jest łagodniejsza, z nutą siana, suszonych owoców i lekko słodkim finiszem.
- Cierpkość: mniejsza ilość garbników sprawia, że guayusa wybacza zbyt długie parzenie. Czarna herbata pozostawiona na dziesięć minut robi się ściągająca, guayusa zwykle nie.
- Odczucie po wypiciu: wiele osób opisuje pobudzenie po guayusie jako spokojniejsze niż po kawie. To subiektywne obserwacje, a nie wynik rzetelnych porównawczych badań klinicznych. Rozsądnie jest więc traktować guayusę po prostu jako napój z kofeiną i liczyć ją do dziennej puli tej substancji.
Rytm dnia: kiedy pić guayusę
Skoro Kichwa piją ją przed świtem, a nie wieczorem, to najlepsza wskazówka, jaką daje sama tradycja. Kofeina ma u dorosłych okres półtrwania wynoszący średnio około pięciu godzin, choć u niektórych osób jest on znacznie dłuższy. Filiżanka wypita o szesnastej może więc wciąż wpływać na zasypianie o północy.
Poranek
To naturalny czas na guayusę. Pierwszy napar warto wypić po śniadaniu albo razem z nim, nie na pusty żołądek, jeśli jesteś na to wrażliwy. Możesz potraktować go jak cichą chwilę przed dniem: kilka minut bez telefonu, tylko z ciepłym kubkiem. Kichwa łączą ten moment z rozmową o snach, Ty możesz po prostu zanotować w zeszycie, z czym się obudziłeś.
Wczesne popołudnie
Drugi, słabszy napar z tych samych liści sprawdza się w porze popołudniowego spadku energii. Dobrą praktyką jest wyznaczenie sobie godziny granicznej, na przykład czternastej lub piętnastej, po której nie pijesz już guayusy.
Wieczór
Po południu lepiej sięgnąć po napary bez kofeiny: melisę, lipę, rumianek czy rooibos. Jeśli lubisz ceremonialny charakter wieczoru, kakao ceremonialne bywa łagodniejszym wyborem, bo dominuje w nim teobromina, choć i ono zawiera niewielką ilość kofeiny, więc wrażliwe osoby powinny pić je wcześniej niż tuż przed snem.
Jak parzyć guayusę
Liść guayusy jest gruby i skórzasty, więc nie wymaga takiej delikatności jak zielona herbata.
- Proporcje: około 2 do 3 g suszu (płaska łyżeczka do łyżki) na 250 ml wody.
- Temperatura: 90 do 100°C. Wrząca woda nie zaszkodzi smakowi.
- Czas: 5 do 7 minut. Dłuższe parzenie da mocniejszy, ale wciąż gładki napar.
- Kolejne parzenia: te same liście można zalać dwa, trzy razy. Każdy napar jest lżejszy i zawiera mniej kofeiny.
- Sposób tradycyjny: Kichwa gotują liście w garnku przez kilkanaście minut. Taki napar jest wyraźnie mocniejszy.
- Na zimno: zalej susz zimną wodą i odstaw do lodówki na 8 do 12 godzin. Wyjdzie delikatny, orzeźwiający napój na lato.
Guayusa dobrze łączy się z miętą, skórką cytryny, imbirem czy odrobiną miodu, ale warto najpierw spróbować jej solo, żeby poznać jej własny charakter.
Jak czytać etykietę i na co uważać
Kupując guayusę, sprawdź na opakowaniu łacińską nazwę Ilex guayusa, kraj pochodzenia oraz to, czy produkt jest czystym liściem, czy mieszanką. Jaśniejszy, oliwkowy susz o przyjemnym, sianowym zapachu zwykle świadczy o starannym suszeniu. Zapach stęchlizny lub kurzu to sygnał, że liście były źle przechowywane. W Unii Europejskiej napar z suszonych liści guayusy został wpisany do wykazu nowej żywności jako tradycyjna żywność z państwa trzeciego, co oznacza, że może być legalnie sprzedawany jako produkt spożywczy.
Guayusę należy traktować tak jak każdy napój z kofeiną. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w opinii z 2015 roku uznał, że dla zdrowych dorosłych pojedyncze dawki do około 200 mg i dzienne spożycie do około 400 mg kofeiny ze wszystkich źródeł nie budzą obaw. U kobiet w ciąży i karmiących piersią ta granica wynosi około 200 mg na dobę. Osoby z nadciśnieniem, zaburzeniami rytmu serca, stanami lękowymi, bezsennością lub przyjmujące leki wchodzące w interakcje z kofeiną powinny skonsultować jej picie z lekarzem. Guayusa nie jest napojem dla dzieci.
Jeśli chcesz poznać guayusę w praktyce, w sklepie Las Szamana znajdziesz rośliny i napary do porannych i wieczornych rytuałów. Zacznij od jednej filiżanki rano i obserwuj, jak reaguje Twoje ciało.
W praktyce sklepowej warto oprzeć rytuał o konkretne produkty z półki: ekstrakt z soplówki, ekstrakt z reishi, ekstrakt z cordycepsu. Porównuj etykiety w tym samym języku i tej samej formie produktu.
Źródła
- Schultes R.E. (1972). Ilex guayusa from 500 A.D. to the present. Etnologiska Studier 32, Göteborg.
- Lewis W.H., Kennelly E.J., Bass G.N., Wedner H.J., Elvin-Lewis M.P., Fast W.D. (1991). Ritualistic use of the holly Ilex guayusa by Amazonian Jívaro Indians. Journal of Ethnopharmacology 33(1-2), 25-30.
- Dueñas J.F., Jarrett C., Cummins I., Logan-Hines E. (2016). Amazonian Guayusa (Ilex guayusa Loes.): a historical and ethnobotanical overview. Economic Botany 70(1), 85-91.
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (2015). Scientific Opinion on the safety of caffeine. EFSA Journal 13(5):4102.
- Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470 ustanawiające unijny wykaz nowej żywności, wraz z późniejszymi zmianami (pozycja: napar z suszonych liści Ilex guayusa jako tradycyjna żywność z państwa trzeciego).