Naturalne kadzidła to surowce roślinne, takie jak żywice, suszone zioła, kora i drewno, które oddają zapach pod wpływem ciepła lub żaru. Najważniejsze rozróżnienie jest proste: w naturalnym kadzidle pachnie sama roślina, a w typowej pałeczce zapachowej pachnie kompozycja zapachowa nałożona na obojętny nośnik. Pierwsze jest kawałkiem lasu, łąki lub pustyni. Drugie jest perfumem, który się pali.
Czym naturalne kadzidła różnią się od zwykłych pałeczek zapachowych?
W wielu tanich pałeczkach rdzeń stanowi bambusowy patyczek obłożony pyłem drzewnym i spoiwem, a całość zanurza się w kompozycji zapachowej. Taki wyrób może pachnieć różą, wanilią albo „oceanem”, choć żadna z tych roślin nie miała z nim kontaktu. Nie jest to oszustwo samo w sobie, tylko zupełnie inna kategoria produktu.
Naturalne kadzidła występują w kilku formach:
- żywica w grudkach, na przykład olibanum czy kopal, podgrzewana na węgielku lub sitku;
- susz ziołowy, luzem albo w związanych pęczkach;
- drewno aromatyczne, jak palo santo czy sandałowiec, w kawałkach lub wiórach;
- kadzidła formowane, czyli stożki i pałeczki bez bambusowego rdzenia, zlepione z mielonych roślin. W tradycji japońskiej rolę spoiwa pełni proszek z kory Machilus thunbergii, zwany makko, a w indyjskich pałeczkach typu masala często żywica halmaddi z drzewa Ailanthus triphysa.
Z jakich roślin powstają naturalne kadzidła?
Żywice z ciepłych krajów
Olibanum, czyli frankincens, to wysuszony sok drzew z rodzaju Boswellia, przede wszystkim Boswellia sacra z Omanu i Jemenu oraz Boswellia serrata z Indii. Pachnie jasno, cytrynowo i balsamicznie. Mirra pochodzi z krzewów Commiphora myrrha i ma nutę gorzką, ziemistą, lekko leczniczą w starym, aptecznym sensie tego słowa. Benzoes, żywica drzew Styrax z Azji Południowo-Wschodniej, przypomina wanilię i karmel. Kopal, ceniony przez Majów i Azteków, pochodzi z drzew tropikalnej Ameryki, m.in. z rodzaju Protium i Bursera, i pachnie słodko, żywicznie, z akcentem cytrusa.
Rośliny z naszego krajobrazu
Polski las daje własne kadzidła. Żywica sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris) i jodły pachnie świeżo i zielono dzięki terpenom, głównie pinenom. Jałowiec pospolity (Juniperus communis) dymi ostro i czysto. Bylica pospolita (Artemisia vulgaris), zwana dawniej czarnobylem, ma zapach gorzkawy i ziołowy. Do tego macierzanka, piołun i dziurawiec, czyli rośliny dobrze znane z wiejskich bukietów.
Drewna aromatyczne
Palo santo (Bursera graveolens) rośnie w suchych lasach Ekwadoru i Peru. Sandałowiec biały (Santalum album) od wieków towarzyszy praktykom hinduskim i buddyjskim. Najrzadsze jest drewno agarowe z drzew Aquilaria, w Japonii zwane jinkō.
Skąd w Polsce zwyczaj okadzania domu?
Okadzanie nie jest u nas egzotycznym importem. W dniu Matki Boskiej Zielnej, 15 sierpnia, święcono bukiety z bylicy, piołunu, krwawnika, macierzanki i kłosów zbóż. Zasuszone zioła przechowywano za obrazami, a w czasie burzy, w Wigilię lub przy ważnych wydarzeniach domowych wrzucano ich garść na żar. Gałązki jałowca palono w izbach i oborach. Takie obrzędy opisywał Oskar Kolberg w monumentalnym dziele „Lud”.
Ciekawie zestawić to z Japonią, gdzie rozwinęła się sztuka kōdō, czyli „droga kadzidła”. Tam o zapachu mówi się, że się go słucha (monkō), a nie wącha. Dwie odległe kultury doszły do podobnej intuicji: dym i zapach rośliny zaprasza do uważności i oddziela zwykły czas od czasu wyjątkowego.
Jak rozpoznać, że kadzidło jest naprawdę naturalne?
Kilka prostych obserwacji mówi więcej niż hasła reklamowe:
- Nazwa łacińska i pochodzenie. Dobry sprzedawca poda gatunek, na przykład Boswellia sacra, oraz region zbioru. Samo „kadzidło orientalne” niewiele mówi.
- Zapach przed zapaleniem. Grudka żywicy pachnie subtelnie, dopiero ciepło ją „otwiera”. Pałeczka, która przez zamknięte opakowanie wypełnia aromatem cały pokój, zwykle zawdzięcza to kompozycji zapachowej.
- Wygląd. Naturalna żywica ma nieregularne grudki, różne odcienie i bywa lekko lepka w dotyku. Susz ziołowy ma widoczne listki i łodyżki.
- Zachowanie w cieple. Dobra żywica najpierw mięknie i paruje, a dopiero później ciemnieje. Zapach na początku jest najjaśniejszy.
Opisy surowców, z których korzystamy, znajdziesz w dziale aromaterapia i naturalne kadzidła.
Które naturalne kadzidła wybierać z myślą o naturze?
Popularność niektórych roślin odbija się na ich populacjach. Szałwia biała (Salvia apiana) rośnie dziko na niewielkim obszarze Kalifornii i północnego Meksyku, a masowy zbiór budzi sprzeciw rdzennych społeczności, dla których to roślina święta. Drewno agarowe jest objęte Załącznikiem II konwencji CITES, co oznacza kontrolę handlu. Sandałowiec biały ma na Czerwonej Liście IUCN status gatunku narażonego.
Dobrą odpowiedzią bywa sięganie po rośliny lokalne. Bylica, jałowiec i żywica sosnowa rosną obficie, a ich zapach jest częścią naszej własnej tradycji. Przy palo santo warto pytać o źródło: odpowiedzialni dostawcy korzystają z obumarłych gałęzi i powalonych drzew, bo aromat dojrzewa w drewnie dopiero po latach leżenia.
Jak przechowywać naturalne kadzidła, żeby nie straciły zapachu?
Lotne związki zapachowe uciekają z czasem, a światło i ciepło przyspieszają utlenianie. Żywice najlepiej trzymać w szczelnym szklanym słoiku, w chłodnym i ciemnym miejscu. Susz ziołowy lubi papierowe torebki lub pudełka, które nie zatrzymują wilgoci. Drewno aromatyczne zachowuje zapach latami, jeśli nie leży na słońcu. Warto opisać słoik nazwą rośliny i datą zakupu, bo po roku ta sama żywica pachnie już inaczej.
Czy dym z naturalnego kadzidła jest obojętny dla domu?
Naturalny nie znaczy bezdymny. Spalanie każdej materii roślinnej wytwarza drobny pył i lotne związki organiczne, o czym przypominają przeglądy naukowe poświęcone dymowi z kadzideł. Dlatego w tradycjach na całym świecie kadzi się krótko, w niewielkiej ilości i w przewiewnym miejscu. Podgrzewanie żywicy na sitku daje mniej dymu niż palenie jej na rozżarzonym węgielku. Kadzidło jest tradycyjnie stosowane jako element wyciszenia i porządkowania przestrzeni. Jego wartość leży w zapachu, skupieniu i kontakcie z rośliną.
Jeśli chcesz poszerzyć swoją domową praktykę o inne leśne dary, zajrzyj do naszych naturalnych kadzideł. Znajdziesz tam między innymi mirrę, kopal i palo santo. Więcej o białej szałwii piszemy w artykule biała szałwia i rytuał smużenia, a o mirrze w tekście mirra: gorzka żywica.
Przy wrażliwych drogach oddechowych, w ciąży oraz w domach z małymi dziećmi lub zwierzętami okadzaj delikatnie i wietrz pomieszczenie, a w razie wątpliwości skonsultuj się z lekarzem.
FAQ: najczęstsze pytania o naturalne kadzidła
Czy naturalne kadzidło można zapalić jak zwykłą pałeczkę?
Kadzidła formowane, czyli stożki i pałeczki bez bambusowego rdzenia, tak. Żywice i większość drewien potrzebują źródła ciepła, na przykład podgrzewacza z sitkiem lub węgielka.
Czym różni się olibanum od kadzidła kościelnego?
Olibanum jest głównym składnikiem kadzidła liturgicznego, ale mieszanki kościelne często zawierają też mirrę, benzoes lub inne żywice.
Czy żywicę sosnową można zebrać samodzielnie?
Zastygłe krople z naturalnych ran drzewa zbierano od pokoleń. Nie wolno jednak nacinać pni, a w lasach państwowych obowiązują przepisy dotyczące pozyskiwania surowców leśnych.
Dlaczego to samo kadzidło pachnie raz lepiej, raz gorzej?
Decyduje temperatura. Przy łagodnym cieple uwalniają się najlżejsze, najjaśniejsze nuty. Przy silnym żarze żywica przypala się i zapach staje się ciężki, smolisty.
Źródła
- Langenheim J.H., Plant Resins: Chemistry, Evolution, Ecology, and Ethnobotany, Timber Press, 2003.
- Lin T.C., Krishnaswamy G., Chi D.S., „Incense smoke: clinical, structural and molecular effects on airway disease”, Clinical and Molecular Allergy, 2008.
- ISO 9235:2021, Aromatic natural raw materials: Vocabulary.
- CITES, Załącznik II, wpisy dla rodzajów Aquilaria i Gyrinops (drewno agarowe).
- Farmakopea Europejska (Ph. Eur.), monografia „Indian frankincense” (Olibanum indicum).
- Kolberg O., Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy..., tomy wydawane od 1857 roku.