Kuripe to niewielki przedmiot w kształcie litery V, wykonywany przez ludy zachodniej Amazonii z bambusa, drewna lub kości i tradycyjnie związany z Rapé. Rapé ani pokrewne mieszanki nie są produktami do spożycia. W Las Szamana traktujemy je jako obiekty etnobotaniczne, a kuripe jako przedmiot rzemiosła. Przy temacie kuripe drewno i pielęgnacja najważniejsze jest jedno rozróżnienie: kuripe rzeźbione z jednego kawałka drewna zachowuje się inaczej niż kuripe sklejone z dwóch rurek żywicą lub woskiem. Pierwsze jest wrażliwe głównie na wysychanie i pękanie wzdłuż słojów, drugie przede wszystkim na ciepło, które osłabia złącze. Od tego, który typ masz przed sobą, zależy cała opieka.
Z jakiego drewna robi się kuripe?
Rzemieślnicy z rejonu stanu Acre w Brazylii, wśród nich Yawanawá, Huni Kuin (Kaxinawá), Noke Koî i Katukina, sięgają po to, co rośnie najbliżej. Bardzo często jest to amazoński bambus z rodzaju Guadua, nazywany tam taboca. Technicznie bambus jest trawą, a nie drewnem, ale w praktyce pielęgnacyjnej zachowuje się podobnie: ma włókna, reaguje na wilgoć i lubi naturalne oleje.
Gdy kuripe powstaje z prawdziwego drewna, zwykle wybiera się twarde, gęste drewno liściaste, które da się precyzyjnie wywiercić lub wypalić rozgrzanym prętem i które nie strzępi się przy szlifowaniu. Gatunek bywa różny w zależności od wioski i dostępności, dlatego rzetelny sprzedawca raczej opisze rodzaj materiału niż będzie przypisywał przedmiotowi egzotyczną nazwę bez pewności. Spotyka się też kuripe z kości, dawniej najczęściej ptasiej, oraz wersje łączone, w których drewniany korpus ma kościane lub bambusowe końcówki.
Jak odróżnić kuripe rzeźbione od sklejanego?
Wystarczy przyjrzeć się miejscu, w którym schodzą się ramiona. W kuripe sklejanym widać wyraźny węzeł: ciemną, lekko błyszczącą żywicę breu, pozyskiwaną z drzew z rodzaju Protium, albo wosk dzikich pszczół bezżądłowych. Złącze często owija się bawełnianą nicią, czasem z koralikami z nasion. W kuripe rzeźbionym z jednego bloku słoje drewna biegną płynnie przez zgięcie, a w miejscu łączenia nie ma żadnej obcej masy.
Ta obserwacja podpowiada, gdzie leży słaby punkt. W wersji sklejanej będzie to węzeł z żywicą, który mięknie w cieple. W wersji litej będzie to zgięcie, bo tam włókna drewna są przecięte najbardziej skośnie i tam najłatwiej o pęknięcie przy upadku lub przesuszeniu.
Dlaczego drewniane kuripe pęka w mieszkaniu?
Drewno stale wymienia wilgoć z powietrzem, dążąc do tzw. wilgotności równowagowej. W amazońskim lesie powietrze jest niemal nasycone parą wodną. W polskim mieszkaniu zimą, przy działającym ogrzewaniu, wilgotność względna potrafi spaść poniżej 30 procent, a drewno oddaje wtedy wodę i się kurczy. Kurczy się jednak nierówno: inaczej wzdłuż słojów, inaczej w poprzek. To napięcie rozładowuje się w postaci włoskowatych rys, zwykle na końcach ramion albo przy zgięciu.
Dlatego nowy przedmiot przywieziony z wilgotnego klimatu najlepiej czuje się przez pierwsze tygodnie w spokojnym miejscu: nie na parapecie nad kaloryferem, nie w pełnym słońcu, nie przy kominku. Każdy stolarz zna tę zasadę: drewno nie lubi skrajności, a jeszcze bardziej nie lubi szybkich zmian.
Kuripe, drewno i pielęgnacja: co pomaga, a co szkodzi?
Opieka nad kuripe przypomina dbanie o drewnianą łyżkę czy rzeźbiony grzebień. Kilka prostych zasad wystarcza na długie lata.
- Czyszczenie na sucho. Drobny pył osadzający się w kanałach usuwa się mechanicznie: cienkim suchym patyczkiem, piórkiem albo miękkim przetyczakiem. Im wcześniej, tym łatwiej, zanim pył zbije się w twardą warstwę.
- Olej lub wosk tylko na zewnątrz. Cienka warstwa naturalnego oleju roślinnego, na przykład lnianego, albo wosku pszczelego nałożona raz na kilka miesięcy wyrównuje chłonność drewna i spowalnia jego wysychanie. Nadmiar wyciera się suchą ściereczką, a wnętrze kanałów zostaje suche.
- Z dala od wody. Moczenie, płukanie pod kranem czy zmywarka powodują pęcznienie, a potem gwałtowne kurczenie się włókien. Dla kuripe sklejanego to dodatkowo ryzyko rozmiękczenia złącza.
- Bez rozpuszczalników i detergentów. Środki czyszczące, zmywacze i preparaty chemiczne potrafią rozpuścić żywicę breu lub wosk oraz zmatowić naturalną patynę.
- Bez lakieru. Syntetyczny lakier zamyka pory, zmienia dotyk drewna i trudno go potem usunąć bez szlifowania, które niszczy ręcznie wykonane zdobienia.
Jak przechowywać kuripe, żeby się nie uszkodziło?
Najwięcej szkód nie wynika z upływu czasu, lecz z przypadku: upadku na kafelki, zgniecenia w plecaku, przygniecenia książką w szufladzie. Dobrym domem dla kuripe jest woreczek z lnu lub bawełny, drewniane pudełko albo szkatułka wyłożona tkaniną. Naturalne włókna oddychają, więc drewno nie zamyka się w wilgoci, jak bywa w foliowej torebce.
Wiele osób trzyma kuripe obok słoiczków z kolekcji etnobotanicznej. Warto wtedy dbać o szczelne zamknięcie słoików, bo drobny pył lubi wnikać w porowate drewno i tkaniny. Starannie wykończony przedmiot, taki jak ręcznie wykonane kuripe z naturalnych materiałów, zasługuje na własne, osłonięte miejsce, a nie na dno torby.
Czy ciemnienie i patyna to oznaka zużycia?
Nie. Drewno i bambus ciemnieją pod wpływem światła, tlenu i kontaktu z dłonią. Z czasem powierzchnia nabiera miękkiego połysku, którego nie da się podrobić szlifowaniem. Rzemieślnicy w wioskach Acre traktują taką patynę jako ślad historii przedmiotu, podobnie jak w polskiej tradycji ludowej ceniono wytarte uchwyty dobrych narzędzi zielarki czy stolarza. Niepokoić powinny dopiero głębokie, rozchodzące się pęknięcia lub luzowanie się złącza.
Jak ludy Amazonii odnoszą się do swoich kuripe?
W relacjach z wiosek Yawanawá i Huni Kuin kuripe pojawia się jako przedmiot osobisty. Często wykonuje je sam właściciel albo ktoś bliski: krewny, nauczyciel, przyjaciel. Nie pożycza się go przypadkowym osobom. Zdobienia na drewnie u Huni Kuin nawiązują do geometrycznych wzorów kene, które antropolożka Els Lagrou opisuje jako sposób myślenia o świecie i relacjach, a nie zwykły ornament.
Opieka nad przedmiotem jest w tym spojrzeniu przedłużeniem szacunku dla drzewa czy bambusu, z którego powstał. Zużyte kuripe nie zawsze trafia do śmieci: bywa odkładane jako pamiątka albo oddawane lasowi. To perspektywa bliska każdemu, kto rozumie, że naturalny materiał ma swoją pamięć.
Jeśli chcesz porównać różne formy i wykończenia, w katalogu znajdziesz kuripe o innym kształcie i materiale, a także pokrewny przedmiot z tej samej rodziny rzemiosła oraz kolejny obiekt z kolekcji etnobotanicznej. Całość oferty opisujemy na stronie Las Szamana.
FAQ: najczęstsze pytania o drewniane kuripe
Czy drewniane kuripe można umyć wodą?
Lepiej tego unikać. Woda powoduje pęcznienie włókien, a przy schnięciu napięcia prowadzą do rys. Wystarcza czyszczenie na sucho i ewentualnie przetarcie z zewnątrz ledwie wilgotną ściereczką, po którym drewno od razu się osusza.
Jakim olejem natłuszczać drewno?
Sprawdzają się naturalne, schnące oleje roślinne, na przykład lniany, albo wosk pszczeli. Wystarczy bardzo cienka warstwa na powierzchni zewnętrznej, raz na kilka miesięcy.
Co zrobić, gdy złącze z żywicą się poluzuje?
Najlepiej skontaktować się ze sklepem lub rzemieślnikiem znającym żywice naturalne. Klej z marketu zmienia wygląd i charakter przedmiotu, a często trzyma gorzej niż breu.
Czy włoskowate pęknięcie oznacza koniec przedmiotu?
Zwykle nie. Drobna rysa w bambusie lub drewnie przeważnie nie postępuje, jeśli przedmiot trafi do stabilnych warunków, z dala od grzejnika i słońca.
Źródła
- Forest Products Laboratory, Wood Handbook: Wood as an Engineering Material, USDA Forest Service, General Technical Report FPL-GTR-190, 2010 (wilgotność równowagowa i skurcz drewna).
- Hoadley R. B., Understanding Wood: A Craftsman's Guide to Wood Technology, Taunton Press, 2000.
- Liese W., Köhl M. (red.), Bamboo: The Plant and its Uses, Springer, 2015 (budowa i trwałość bambusa).
- Lagrou E., A fluidez da forma: arte, alteridade e agência em uma sociedade amazônica (Kaxinawa, Acre), Topbooks, 2007 (wzory kene i kultura materialna Huni Kuin).
- Schultes R. E., Raffauf R. F., The Healing Forest: Medicinal and Toxic Plants of the Northwest Amazonia, Dioscorides Press, 1990 (kontekst etnobotaniczny regionu).